Kazachstan. “Wij smeken niet, maar eisen onze rechten op”
Europarlementslid Paul Murphy en Tanja Niemeier, medewerker van de fractie GUE/NGL in het Europees Parlement, bezochten Kazachstan in de tweede helft van juli. Dit bezoek volgde op een eerder bezoek van Joe Higgins in 2010 en werd gesteund door GUE/NGL. Het ging niet om een bezoek zoals de officiële delegaties van het parlement. We spraken met vertegenwoordigers van de regering en de nationale energiereus KazMunaiGas, maar we hadden vooral gesprekken en discussies met activisten, vertegenwoordigers van onafhankelijke vakbonden,…
Kazachstan is een groot land, even groot als West-Europa, maar met slechts 15 miljoen inwoners. Astana is de futuristische en erg dure hoofdstad. Deze stad is gebouwd met geld dat het autoritaire regime rond president Nazarbajev uit de zakken van de arme bevolking heeft gehaald. Het land kent veel natuurlijke rijkdommen, olie, gas en kool in het bijzonder. Volgens British Petroleum is Kazachstan goed voor 3% van de aangetoonde oliereserve ter wereld en voor 1% van de gasreserves. Hierdoor is het land een belangrijke speler in de internationale handelsrelaties. Het land scoort bijzonder slecht op het vlak van rechten voor de arbeiders, mensenrechten of sociale rechten. Kazachstan heeft een parlement waarin slechts één partij is vertegenwoordigd. Er zijn nauwe banden tussen de economie en de elite rond het regime van Nazarbajev. Dat is voor de Westerse machten geen probleem als ze lucratieve olie-akkoorden kunnen sluiten. De belangrijkste internationale spelers die de natuurlijke rijkdommen van het land uitbaten zijn Chevron, Exxon Mobil, het Russische Lukoil, Total en het Italiaanse Eni. Er is ook een groeiende invloed van het Chinese en Turkse kapitaal.
We bezochten het mijngebied Karaganda, waar de Indisch-Europese multinational ArcelorMittal actief is. We trokken ook naar Aktau en Zhanaozen in de regio Mangistau Oblast in het westen van het land. Daar is er een belangrijke staking van oliearbeiders die intussen aan haar derde maand is begonnen. En we trokken naar de voormalige hoofdstad Almaty, in de buurt van de Chinese en Kirgizische grens. Daar zijn de meeste oppositiepartijen en media gevestigd.
Het bezoek was erg leerrijk en inspirerend. Het maakte duidelijk wel extreem niveau van intimidatie en repressie bestaat tegenover al wie het aandurft om in te gaan tegen onrechtvaardigheid en het negeren van arbeidersrechten in dit land. We waren onder de indruk van de moedige en vastberaden opstelling van diegenen die durven ingaan tegen het regime. We zagen een groeiend ongenoegen en een bereidheid om te strijden. De arbeidersbeweging kent een opmars en begin haar angst tegenover de machtige politieke en economische elite te verliezen.
Karaganda
Dit mijngebied ligt op vier uur rijden van de hoofdstad Astana. We hadden een ontmoeting met 49 mijnwerkers, zowel mannen als vrouwen, die niet terugkwamen van de begrafenis van een collega die was overleden op 54-jarige leeftijd. De arbeiders weten dit voortijdig overlijden aan de extreme arbeidsvoorwaarden in de mijnen en ze stelden dat deze collega al lang op pensioen had moeten kunnen gaan. Toen de Sovjetunie nog bestond, was de pensioenleeftijd bij gevaarlijk werk 50 jaar. Nu moeten ze veel langer werken, ondanks de harde omstandigheden. De arbeiders op de bijeenkomst vertelden ons dat ze werden geïntimideerd met anonieme SMS-berichten om te verhinderen dat ze ons zouden ontmoeten. Er werd door de lokale autoriteiten gratis vodka verspreid op de begrafenis in de hoop dat dit ertoe zou leiden dat de mijnwerkers geen ontmoeting met ons zouden hebben.
De arbeiders zijn zich erg bewust van de uitbuiting waar ze het slachtoffer van zijn. Ze kennen het luxeleven van eigenaar Lakshmi Mittal en weten dat ze zelf armzalige lonen krijgen. Hun gerechtvaardigde eisen voor gezondheids- en veiligheidsmaatregelen in de mijnen worden totaal genegeerd. Er zijn nochtans regelmatig explosies.
Het gebrek aan degelijke regels qua gezondheid en veiligheid en het ontbreken van een degelijke verzekering of compensatie bij arbeidsongevallen, zijn uiteraard belangrijke zorgen van de arbeiders en hun families. Dat is rechtstreeks verbonden met het gebrek aan echte vakbondsvertegenwoordiging in de sector. Zoals in veel voormalige Sovjetstaten, zijn de officiële vakbonden een voortzetting van de bonden die onder het stalinisme bestonden. In de plaats van de arbeiders te vertegenwoordigen, zijn het “gele” vakbonden die samenwerken met de werkgevers. Ze doen hun uiterste best om te vermijden dat de arbeiders een eigen onafhankelijke vertegenwoordiging krijgen.
De organisatie “Mijnwerkersfamilies” is opgezet om de arbeiders en hun gezinnen bij te staan bij het bekomen van compensaties en een verzekering. Deze organisatie neemt de taken van een onafhankelijke arbeidersorganisatie op zich. De activisten ervan gaan gebukt onder intimidatie en fysieke bedreigingen. Een van de leiders van deze groep toonde foto’s van zijn garage en auto die werden opgeblazen om hem af te schrikken en ertoe aan te zetten om de belangen van de mijnwerkers niet langer te verdedigen.
Mangistau Oblast
Mangistau Oblast bevindt zich in het westen van Kazachstan aan de Kaspische Zee. Het bevat de belangrijkste olie- en gasreserves van het land. Een groot deel van het bbp van het land komt uit deze regio, maar daar valt niet te merken aan de levensstandaard van de arbeiders.
De arbeidsvoorwaarden zijn moeilijk in te beelden voor wie uit West-Europa komt. In de zomer is er extreem warm weer met temperaturen die oplopen tot 50 graden, terwijl het in de winter vaak kouder is dan -25 graden. We kruisten kamelen en wilde paarden op onze weg van de centrale regionale stad Aktau naar het centrum van de oliestaking in Zhanaozen. We zagen eindeloze rijen containers en olievaten langs de weg. Alle olie staat klaar om de regio te verlaten.
Dit conflict is ongetwijfeld een van de belangrijkste syndicale bewegingen in de voormalige Sovjetunie sinds de val van het stalinisme. Muktar, een van de stakingsleiders, vertelde ons de geschiedenis van de regio. Er zijn nog stammentradities van de Adai-bevolking aanwezig en er was een sterk verzet tegen de gedwongen collectivisering van de grond in het stalinistische tijdperk. Veel tegenstanders van het stalinistische regime werden opgesloten in goelags in deze regio. Ze werden ingezet als dwangarbeiders die wegen moesten aanleggen om de olie te transporteren naar internationale bestemmingen. De linkse anti-stalinistische gevoelens van veel gevangenen in de goelags hebben een indruk nagelaten op het bewustzijn van de lokale bevolking.
Op het plein van Zhanaozen werden we ontvangen door een ontvangstcomité van 30 stakende arbeiders. Op het plein houden ze dagelijkse vergaderingen. Er werd hard uitgekeken naar ons bezoek. Het was het eerste bezoek van een publieke vertegenwoordiger. Meer dan twee maanden werd al gestaakt en geen enkele vertegenwoordiger van de regering kwam luisteren naar de eisen van de stakers.
Bij de stakingsacties zijn er tot 16.000 arbeiders betrokken. Het gaat om arbeiders van verschillende bedrijven. Er werden gevechtsvliegtuigen ingezet tegen de stakers om hen af te schrikken. De arbeiders werden bedreigd door de bazen en er was een mediablokkade. De advocaten van de vakbonden werden gevangen genomen en de staking werd verboden. De oproerpolitie ruimde de pleinen op. Maar desondanks is de staking nog steeds bezig en zijn de arbeiders vastberaden om door te gaan tot hun eisen worden ingewilligd.
Het bezoek van Paul zorgde er mee voor dat het conflict wel in het nieuws kwam en dat versterkte het zelfvertrouwen van de arbeiders. Het opzetten van een internationale solidariteitscampagne en een solidariteitsfonds voor de stakers is van groot belang om de strijd te kunnen voortzetten.
Het regime en de directie van KazMunaiGaz zijn erg zenuwachtig en bang. Ondanks alle pogingen om de impact van de staking te minimaliseren of te ontkennen, is het duidelijk dat deze staking een schok veroorzaakt bij de politieke en economische elite van het land. De directie moest erkennen dat de staking een effect heeft op de productie en de winsten van het bedrijf, terwijl de directie uiteraard de belangen van de aandeelhouders wil dienen en dus meer winst wil maken. De directie verklaarde dat de staking illegaal is en ingaat tegen de arbeidswetgeving van het land. Die arbeidswetgeving is bijzonder restrictief en zorgde voor kritiek van de Internationale Arbeidsorganisatie. De stakingsbeweging kan bovendien een grotere impact hebben dan eerst werd aangenomen. De gebeurtenissen in Noord-Afrika en het Midden-Oosten vormen een waarschuwing voor alle autoritaire regimes en dictaturen doorheen de wereld. Daar werd aangetoond dat de arbeiders en de onderdrukten de uitbuiting en vernedering niet blijven slikken. Op een bepaald ogenblik komen ze in opstand en vechten ze terug. De oliestaking in Mangistau Oblast kan een keerpunt vormen in de arbeidersstrijd in Kazachstan. Een overwinning zou breder verzet in de samenleving teweeg kunnen brengen en mogelijk zelfs het begin van het einde van het regime van Nazarbajev.
Sabotage van ons bezoek
Het is tegen die achtergrond dat we de pogingen tot sabotage van onze bezoek moeten zien. De regering deed er alles aan om het bezoek te ondermijnen of te discrediteren. De steun van Paul Murphy aan de stakende olie-arbeiders kreeg veel aandacht in de media, ook in media die niet noodzakelijk verbonden zijn met de politieke oppositie.
Hierop stelde de regering, wellicht met steun van de ambassade in Brussel, dat ons bezoek een private aangelegenheid was. Er werd gepoogd om de autoriteit van het bezoek te ondermijnen, vooral naar de stakende arbeiders toe.
Internationalisme
Er waren enkele bijeenkomsten met het management van het bedrijf en vertegenwoordigers van de regering, waaronder de gouverneur. Die hadden zich verwacht aan diplomatieke taal en een “neutrale” positie. Ze waren verrast toen bleek dat ze te maken hadden met vertegenwoordigers die de belangen van de arbeiders verdedigden. De vertegenwoordigers van de regering en oliegigant KazMunaiGas waren erg bezorgd om hun internationale reputatie en gebruikten dan maar diplomatieke taal om te klagen over onze “inmenging” in een nationale aangelegenheid.
Ze bedankten ons officieel voor onze interesse in de situatie van de bevolking van Kazachstan, maar voegden er meteen aan toe dat het niet aan ons is om tussen te komen in wat ze als een interne aangelegenheid zien. Ze stelden dat het conflict binnen de Kazachse wetgeving en door de Kazachse autoriteiten moet worden opgelost. Paul Murphy maakte duidelijk dat hij als vertegenwoordiger van de arbeiders optreedt en geen kunstmatige grens trekt tussen de belangen van arbeiders in Ierland, Griekenland, Kazachstan of andere landen. Wie aan een van ons raakt, raakt ons allen. Dat is waar internationalisme voor staat. Het is bovendien belangrijk om de arbeiders in Kazachstan te steunen aangezien er vooral Europese multinationals voordeel halen of toch minstens medeplichtig zijn bij de plundering van de natuurlijke rijkdommen ten koste van de gewone bevolking en daarbij een levenslijn bieden voor het dictatoriale regime van Nazarbajev.