De crisis in de wereldeconomie en de perspectieven voor Europa
In verschillende landen probeert de arbeidersbeweging een antwoord te ontwikkelen voor de crisis in het kapitalisme. In acties en in vakbonden en politieke partijen zoals de FNV en de SP in Nederland wordt gezocht naar wat nodig is om de crisis te bestrijden. Het 30 punten plan en het programma “Naar een nieuwe koers voor Nederland” zijn daar voorbeelden van. Het Comité voor een Arbeidersinternationale heeft de wijsheid niet in pacht maar wel een vracht aan ideeën en ervaring op Europees en mondiaal niveau. Als bijdrage over het debat over de antwoorden op de crisis publiceren we bijgaande verklaring.
Snelheid en diepte van de crisis
Dertig jaar lang, maar vooral na 1989 en de ineenstorting van het Stalinisme heeft het neoliberale kapitalisme (aangeduid als de “Washington Consensus”) de absolute boventoon gevoerd in het wereldkapitalisme. Kapitalisten en hun ideologen, maar ook de meerderheid van de leiders van de vakbeweging en arbeiderspartijen, gaven steun aan de gedachte dat kapitalisme zonder lastige regels het beste en het meest efficiënte systeem was voor de verdeling van goederen en diensten aan de mensen in de wereld. De huidige verwoestende economische crisis heeft dit schijnbaar machtige ideologische gebouw echter doen instorten. Kapitalisten en politici vallen over elkaar heen om uit te leggen dat hun systeem op het punt staat om in “depressie” of op zijn minst in “zware recessie” te raken (Strauss-Kahn, hoofd van het IMF).
De crisis moet nog zijn loop hebben maar heeft nu al geleid tot een nog nooit vertoonde kapitaalvernietiging in de wereld. Hamish McRae, de redacteur Economie van de “Independent” in Londen heeft geschreven dat één derde van het hele Bruto Nationaal Product van de wereld door de crisis vernietigd is. Hij voorspelt ook dat het tien jaar zal kosten om de vernietiging van kapitaal en rijkdom weer goed te maken. De Ontwikkelingsbank van Azië (ADB, Asian Development Bank) ging nog verder: “Val in de waarde van financiële middelen ten bedrage van 50 000 miljard dollar, gelijk staand aan een jaar van de productie in de hele wereld! En waarschijnlijk is dit een understatement omdat het geen rekening houdt met de effecten van de financiële crisis op de reële economie. De ADB schat de kapitaalverliezen in Azië, behalve Japan, op 9625 miljard dollar of 109% van het BNP in vergelijking met 80-85% wereldwijd. Voor Latijns Amerika is het getal 2119 miljard of 57% van het BNP van dat continent.
Schumpeter, een bekende econoom karakteriseerd het kapitalisme als een proces van “creatieve vernietiging”. Er is inderdaad heel veel “vernieting” maar heel weinig creativiteit voor de massa’s van arbeiders en de armen in deze wereld. De Internationale Arbeids Organisatie (ILO, International Labour ORganisation) heeft geschat dat tussen de 30 en 50 miljoen mensen werkloos zullen worden of in de grijze draaikolk van “onbenut” terecht zullen komen volgend jaar. Het aantal armen zal toenemen met 90 miljoen als gevolg van de crisis. Het is geen wonder dat Martin Wolf in de “Financial Times” heeft geschreven dat de kosten van de crises tot dusverre gelijk staan aan die van een oorlog.
Deze cijfers zijn een indicatie van het historische karakter van deze crisis die de burgerij en zijn woordvoerders in een paniekerige slip heeft gebracht. Hun stemming komt in de buurt van demoralisatie. De “Financial Times heeft dit neergeschreven in een serie artikelen. De FT is een soort ‘intern bulletin’ voor het hele wereldkapitalisme geworden, niet alleen voor het kapitalisme in Engeland. Ze hebben voor zover mogelijk de perspectieven voor de wereldburgerij geschetst.
Hun conclusies?
“Het financiële system wordt niet alleen geplaagd door verliezen op een schaal die niemand heeft voorzien, maar de zuilen van vertrouwen waarop het nieuwe financiële kapitalisme was gebouwd zijn bijna volledig ingestort. Dat heeft iedereen, van de minister van financiën tot de centrale bankier tot de kleine investeerder of pensioenhouder, achtergelaten zonder een kompas, duizelig en in de war.”
Het hoofd van het kantoor van Merill Lynch Bank in Moskou ging verder. “Onze wereld is stuk – en ik weet werkelijk niet wat er voor in de plaats gaat komen. Het kompas dat wij Amerikanen hanteerden is zoek…De laatste keer dat ik zoiets meemaakte in termen van desoriëntatie in verlies, was na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.” De ineenstorting van Rusland, de sociale contra-revolutie die volgde in 1989 was de grootste val in de productieve capaciteit van één land in de geschiedenis en overtrof zelfs die van de VS tussen 1929 en 1933.
De strategen van het kapitaal zijn dermate gedesoriënteerd dat ze troost zoeken in de werken van Marx en zelfs in die van Lenin. Zijn beroemde uitspraak dat het kapitalisme altijd een weg uit zijn crises kan vinden werd met instemming geciteerd in de “Financial Times”. Deze commentator vergat erbij te zeggen dat Lenin er bij zei dat dit alleen kon gebeuren op basis van onverdraaglijk, immens lijden van de arbeidersklasse, tot op het bot van de arbeidersklasse en zijn organisaties, zoals Trotski schreef.
Als de arbeidersklasse geen uitweg vindt door middel van een socialistische revolutie, kan het kapitalisme zich altijd weer oprichten, al blijft het evenwicht dan zwak. Zoals Trotski in de dertiger jaren zei, de situatie in objectieve termen (de snelheid en de diepte van de crisis) kan met enige rechtvaardiging al worden gekenmerkt als “pre-revolutionair”. Hoewel er nog vele jaren van eb en vloed in de klassenstrijd zullen volgen zitten in de positie van het wereldkapitalisme nu zeker elementen van een pre-revolutionaire situatie.
Zoals het Comité voor een Arbeidersinternationale heeft betoogd, zal deze crisis zeker een langgerekt karakter krijgen. Het is niet één crisis maar een serie van crises. Deze heeft al geleid tot grote instabiliteit in valuta, een enorme groei in staatschulden (diefstal van volgende generatie zoals de Amerikaandse presidentskandidaat McCain zei) en overweldigende problemen voor het kapitalisme die uiteindelijk alleen kunnen worden opgelost door een directe aanval op de levensstandaard van de arbeidersklasse.
Maar de vorige periode van neoliberaal kapitalisme die zich uitstrekte over drie decennia heeft in eerste instantie niet alleen beslissende invloed gehad op de economische maar ook de politieke processen en het bewustzijn van de arbeidersklasse. Alles wat leidde tot het succes van het kapitalisme, verkeert nu in zijn tegendeel. Globalisering leidt nu tot een periode van omkering van dat proces. De enorme uitbreiding van de wereldhandel, met een verlaging van tariefbarrières en het overwinnen van de beperkingen van de nationale staten was een drijvende kracht in de economie. Nu is er protectionisme en een ongehoorde inzinking in de wereldhandel bovenop een verkleining van de wereldeconomie, door het IMF geschat op 0,5 of 2% dit jaar. Dit alleen al betekent dat de crisis de ergste is sinds de jaren dertig.
Pas in de nasleep van de crisis van 1973-75 konden we zien dat deze crisis niet tot een daling in de productie had geleid maar tot een vertraging in de groei. Ondanks alle pleidooien van het IMF en de beloften van de G20 top, is protectionisme onvermijdelijk. De kapitalistische leiders denken wereldwijd maar handelen nationaal was het commentaar van een expert op de bijeenkomst van de G20. Europese regeringen hebben zich allemaal ingezet voor hun ‘eigen’ banken, hun ‘eigen’ industrieën, bijvoorbeeld hun eigen auto-industrie. Dit heeft geleid tot catastrofale effecten op de landen die het meest afhankelijk zijn van de wereldhandel, vooral voor hun maakindustie, zoals Japan, Duitsland, China en de geïndustrialiseerde landen in Azië.
Werken stimuleringspakketten?
Hoe lang duurt deze crisis en kan de regering van Obama met zijn stimuleringspakketten het wereldkapitalisme redden? Het wereldkapitalisme en zijn vertegenwoordigers hebben het openlijk over hun verwarring, onzekerheid en gebrek aan inzicht in wat er waarschijnlijk gaat gebeuren op het front van de economie. Het is dus ook voor Marxisten moeilijk om duidelijke antwoorden te geven. De stimuleringspakketten van de diverse kapitalistische regeringen worden becijferd op 2% van het wereld BNP. Die in Europa staan op 0,85% met nog 2,1% beschikbaar in kredietfaciliteiten en andere garanties. Het stimuleringspakket in de VS kwam op 787 miljard dollar (5,6% BNP), hypotheek ondersteuning en garanties aan Fannie Mae en Freddie Mac (hypotheekbanken) geven nog een extra $275 miljard. Het voorziene begrotingstekort in de VS komt zo op $ 1,75 biljoen ofwel 12,3% van het BNP. Het stimuleringspakket in Engeland is 5% van BNP. Dit zijn allemaal tekenen van wanhopige inspanningen van het kapitalisme, de ideologen en hun partijen om de effecten van de crisis te vermijden of te verzachten.
Het financiële systeem, vooral het banksysteem, ligt in puin in de hele wereld. De meest duidelijke tekenen daarvan waren zichtbaar in het angelsaksische model van kapitalisme in de VS en Engeland. In deze landen is het belang van de financiële sector overheersend en het verst voort geschreden met catastrofale effecten nu. De banken in Engeland en de VS – en misschien elders in de wereld – zijn insolvent. Het zijn in feite zombie banken. De staat beheerst nu de banksector in Engeland en de VS. Maar zowel Brown als Obama verzet zich tegen het beëindigen van het zombiedom van deze banken, zoals Paul Krugman, een Keynesiaanse econoom het stelde. Volledige nationalisatie betekent bekennen van het bankroet van het private ondernemerschap. Maar zelfs rechtse steunpilaren van het systeem, zoals James Baker, minister van financiën onder Bush en de vroegere economische goeroe Alan Greenspan zijn nu voor nationalisatie … Zelfs de aanhangers van Keynes zien nationalisatie als een korte termijn maatregel, betreurenswaardig maar noodzakelijk om het systeem te redden, zoals de Zweedse regering dat op kleinere schaal deed begin jaren negentig.
Ondanks al hun aarzelingen zou de druk voor overheidsovername van het hele financiële systeem door de verdieping van de crisis zodanig kunnen groeien dat het onvermijdelijk wordt. Met 600.000 werklozen elke maand erbij in de VS wordt die druk gigantisch. Wij zouden de nadruk moeten leggen op de noodzaak van democratische en socialistische controle en beheer bij overnames door de staat.
Kunnen de maatregelen van Obama – en die van Brown en andere kapitalistische regeringen, er in slagen om het wereldkapitalisme in bescherming te nemen en de basis te leggen voor een wederopleving? De bedoeling van geld pompen in de economie is het vermijden van de val van inflatie. De rente is dicht bij nul. Dat maakt de banken onwillig om te lenen, de leners willen niet lenen en mensen die geld hebben brengen het niet graag naar de bank. Krediet is niet het grootste probleem – de banken houden een soort kredietstaking – dat is een gebrek aan “vraag” zoals veel kapitalistische commentatoren zeggen. Dit is een klassieke crisis van overproductie zoals Marx beschreef. De heersende klasse in Europa, Duitsland en Japan vielen in eerste instantie het angelsaksische model van financieel kapitaal aan als de veroorzaker van de crisis en geloofden dat ze immuun voor de neergang waren. Maar in werkelijkheid was de crisis van overproductie die we nu meemaken onvermijdelijk, los van de financiële crisis.
De dodelijke combinatie van financiële crisis en de crisis in de reële economie heeft deze organische crisis van het kapitalisme versterkt, verlengd en verdiept. De overproductie van het kapitaal, van de arbeidersklasse en nu in toenemende mate van de middenklasse, is duidelijk in deze crisis. Het is onwaarschijnlijk dat de maatregelen van kapitalistische regeringen om de economie te stimuleren zullen slagen, hoewel het niet is uitgesloten en het zelfs waarschijnlijk is dat Obama en Brown de crisis in de VS en het VK wat kunnen verzachten. De huidige crisis is uniek in schaal, snelheid en diepte. De maatregelen die worden voorgesteld zijn ongekend, ook naar de maatstaven van de jaren dertig. Nog nooit in de geschiedenis, zelfs niet in de jaren dertig, hebben de kapitalisten zo wanhopig geprobeerd een crisis af te wenden als nu.
Effecten op China
China is niet in staat om het wereldkapitalisme te redden. China steunt de VS door dollars te accepteren voor zijn exportartikelen. Zo maakt China het tekort op de handelsbalans mogelijk en schept een markt voor Chinese goederen. China staat nu echter voor een ernstige crisis. De groei daalt zeker tot onder de 8%, een belangrijke grens in de Chinese situatie. Duizenden bedrijven zijn over de kop en de investeringen uit het buitenland lopen terug. De hoeveelheid van VS kapitaal die in januari en februari naar China stroomde was nog maar de helft. China gebruikt de huidige crisis om in het buitenland te investeren en industrieën over te nemen, vooral in Afrika en andere delen van de neokoloniale wereld.
Omdat de afzet in de VS stagneert, kijkt het regime naar de ontwikkeling van de interne markt. Het heeft daarvoor een stimuleringspakket van $580 miljard opgezet. Dat is echter een bedrag op papier. Niemand is duidelijk welk deel daarvan ‘oud geld’ is en wat nieuw. China heeft echter wel mogelijkheden om zijn reserves in te zetten voor grote infrastructurele werken, de rol van de staat is er nog groot. Het is uitgesloten dat China de wereldeconomie gaat redden, maar het stimuleringspakket zal de effecten van de economische neergang binnen China wel kunnen verzachten.
Woede van de arbeidersklasse
De duik in de economie van de VS is zo diep dat zelf Obama’s stratosferische populariteit in de opiniepeilingen nu minder wordt. Hij staat nu lager in de peilingen dan Bush kort na zijn aantreden bij z’n tweede termijn! Dit is een indicatie van hoe snel dingen kunnen veranderen in deze crisis. Het maakt het moeilijk voor de kapitalisten en dus ook voor ons om te voorspellen wat de meest waarschijnlijke gang van zaken is en wat de sociale en politieke effecten zijn van de crisis. In veel landen, ondanks dat het om een ernstige crisis gaat, lijkt het een soort virtuele oorlog. Als de bommen vallen door een enorme stijging van de werkloosheid bijvoorbeeld, dan wordt het een andere zaak. De kapitalisten hebben bewust geprobeerd om het verzet van de arbeidersklasse af te wenden door de lonen en te verlagen en korter te werken, liever dan op grote schaal fabrieken, arbeidsplaatsen en industrieën te sluiten. Er is ook de kwestie van het bewustzijn van de arbeidersklasse dat is “geërfd” uit de vorige periode. Velen geloven dat huidige crisis en problemen snel over zijn en dat we snel weer terug kunnen naar de ‘normale’ gang van zaken. Maar de crisis heeft al reacties opgeroepen bij de arbeidersklasse, vooral waar de kapitalistenklasse heeft geprobeerd om vroegere verworvenheden af te pakken, zoals in Ierland, Frankrijk, Italië en op een kleinere schaal in andere Europese landen zoals België. Het was de poging te bezuinigen op vergoedingen voor ziektekosten, vooral bij ouderen, die in Ierland recent tot grote protesten leidde: een massale demonstratie in Dublin en de dreiging van een algemene staking in maart, hoewel de vakbondsleiders hun best doen om de beweging uit de rails te krijgen. We hebben dit verschijnsel ook in Frankrijk gezien met een kolossale staking in januari en weer op 19 maart met meer dan 3 miljoen deelnemers. Sarkozy sprak eerst spottend dat Frankrijk immuun was geworden voor stakingen, maar zegt nu dat er een nieuw “1968” dreigt. .
Er is ook een algemeen gevoel van klassevijandschap tegenover degenen die beschouwd worden als de veroorzakers van de huidige crisis, de bankiers en anderen uit de financiële wereld. Die woede is enorm gegroeid door de ongelooflijke arrogantie van de banken en verzekeringsmaatschappijen zoals AIG, die $170 miljard van de VS regering kregen en toch $175 miljoen in bonussen wilde uitkeerden.
Deze woede is een reflectie van de klassenpolarisatie die zich ontwikkelt en een voorproefje van het algemene gevoel van oppositie tegen het kapitalistische system en niet alleen delen daarvan dat in de komende periode tot stand zal komen. Een laag van jongeren en arbeiders trekt al socialistische en revolutionaire conclusies en beweegt zich in de richting van het Comité van een Arbeidersinternationale (CWI). Een andere laag kijkt naar het CWI en de verschillende nationale secties, waarbij sommigen kijken of onze voorspellingen uitkomen of niet. Op basis van gebeurtenissen en ons werk zullen velen daarvan zich bij ons voegen.