Massa’s trotseren arrestaties, kogels en traangas in Mozambique

Vertaling van een artikel van revolutionarymarxism.com

De grootste massale opstand in de recente geschiedenis van Mozambique vond plaats van eind 2024 tot begin 2025, in weerwil van het verraad van Frelimo en het vooruitzicht dat de partij nog een termijn aan de macht zou blijven. 8 mensen stierven bij protest op de ochtend van Daniel Chapo’s inauguratie als president op 15 januari 2025. Het is duidelijk dat de mensen in Mozambique geen gerechtigheid krijgen van de lokale rechtbanken of van de regionale instantie South African Development Council (SADC).

Waarnemersmissies uit verschillende landen waren het erover eens dat er ernstige onregelmatigheden waren tijdens de campagne- en stemperiode, waardoor het niet mogelijk is om de echte uitslag van de verkiezingen te kennen. Toen de eerste resultaten bekend werden gemaakt en twee functionarissen van de oppositiepartij werden vermoord, brak er in het hele land opstand uit. Dit maakte duidelijk dat de gewone Mozambikanen zich bedrogen voelen en het regime zien als onwettig.

De moord op Elvino Dias en Paulo Guambe kort na de verkiezingen was de druppel die de emmer deed overlopen voordat de massademonstraties begonnen, maar wat waren de onderliggende factoren die tot deze woede-uitbarsting in Mozambique leidden?

Corruptie, ongelijkheid, oorlog en natuurrampen

Minstens 60% van de Mozambikaanse bevolking leeft in armoede, terwijl de economie stagneert onder het bewind van een politieke partij die bekend staat om haar uitgebreide gebruik van doodseskaders om oppositieleden het zwijgen op te leggen.

Mozambique heeft een lange kustlijn met economisch levensvatbare havens die de handel in de regio ondersteunen, waardoor met ingesloten landen als Zimbabwe en eSwatini die langs deze weg goederen kunnen exporteren en importeren. Daarnaast beschikt het land over grote hoeveelheden natuurlijke hulpbronnen, waaronder kostbare mineralen en olie- en gasvoorraden. Helaas komen de opbrengsten van deze sectoren enkel terecht bij de heersende elite en hun trawanten.

Ondertussen wordt de meerderheid van de bevolking gedwongen om in armoede te leven of om te migreren naar buurlanden op zoek naar een betere toekomst.

De heersende elite in Mozambique heeft alle trucs gebruikt om aan de macht te blijven. Bovendien zijn ze betrapt op corruptie, waaronder een deal van 25 miljard US dollar waar de president en zijn familie rond 2013/14 van profiteerden. Door middel van corrupte deals hebben de leiders van Frelimo zichzelf kunnen verrijken ten koste van de bevolking. Een bevolking die zich nooit volledig heeft kunnen herstellen van de verwoestingen van het kolonialisme en de burgeroorlog.

Tussen 1977 en 1992 vond er een rampzalige burgeroorlog plaats tussen Frelimo en Renamo. Het was een burgeroorlog die de productieve krachten en bevolking van het land verwoestte, slechts twee jaar nadat het onafhankelijk was geworden na eeuwenlange koloniale overheersing door Portugal.

Terwijl de VS en Zuid-Afrika Renamo steunden omdat ze vonden dat die groep hun belangen verdedigde, steunde de Sovjet-Unie Frelim. De Mozambikanen leden ondertussen grote verliezen. In die 15 jaar raakten meer dan 6 miljoen mensen ontheemd en gingen er nog eens een miljoen levens verloren. In 2013 verscheurde Renamo het vredesakkoord dat in 1992 was ondertekend, wat leidde tot een maandenlang nieuw gewapend conflict dat duurde tot 2014. Toen de voormalige president Filipe Nyusi in 2015 aan de macht kwam, was er weer vrede in het land. Rond 2017 brak er echter een nieuwe golf van gewapende conflicten uit in de oostelijke regio’s van het land toen jongeren uit de provincie Cabo Delgado de wapens opnamen om een extremistische religieuze ideologie te volgen.

Hoewel armoede geen direct, mechanisch verband legt met extremisme, kan door de afwezigheid van politieke alternatieven en mogelijkheden voor zinvolle economische activiteiten, de weg naar extremisme de enige hoop lijken wanneer men wanhopig is. Zeker als je bedenkt dat er in die regio winstgevende gasfabrieken zijn. Als gevolg van kapitalistische logica en corruptie is er in die gebieden veel werkloosheid en armoede.

Het BBP van Mozambique groeide over een periode van 15 jaar weliswaar met 6%, maar het grootste deel van die groei was geconcentreerd in de handen van degenen die al rijk waren. Onvermijdelijk groeide de ontevredenheid onder de armen en gemarginaliseerden, waardoor het voor extremisten gemakkelijker werd om boze jongeren te rekruteren en hen ervan te overtuigen om vreselijke gewelddaden te plegen tegen mensen die net zo arm zijn als zij.

De Mozambikaanse regering onder Nyusi vertrouwde op militaire actie om de opkomst van Al-Shabaab in Cabo Delgado aan te pakken, door troepen uit andere landen uit te nodigen toen zijn eigen troepen ineffectief bleken.

In juli 2021 greep de SADC in de Cabo Delgado regio van Mozambique in door meer dan 2200 troepen te sturen om in het gebied te vechten. Hoewel de SADC-troepen aanvankelijk wat winst boekten en de weg vrijmaakten voor een aantal binnenlandse ontheemden om naar huis terug te keren, werd deze winst later weer tenietgedaan toen de aanvallen vanaf de tweede helft van 2023 werden hervat. Als reactie hierop zocht het regime meer militaire hulp, met name uit Rwanda.

Helaas gaat als gevolg van het privé-eigendom van de hulpbronnen van het land nog steeds alle winst naar een handjevol mensen.

Naast de ongelijkheid en de dreiging van gewapende conflicten leven de mensen in Mozambique in voortdurende angst voor catastrofale natuurrampen, vooral gewelddadige cyclonen die zich vaak opstapelen in de Indische Oceaan en vaak de oostelijke kusten van het land bereiken.

Op het ogenblik van de anti-FRELIMO demonstraties in december 2024 verloren naar schatting 120 mensen het leven als gevolg van de cycloon Chido en werden nog eens 380.000 mensen direct getroffen of ontheemd. Kort daarna richtte de cycloon Dikeledi in januari nog meer schade aan en verwoestte meer dan 15.000 huishoudens.

Naarmate de effecten van klimaatverandering verergeren, zullen de inwoners van Mozambique te maken krijgen met catastrofale omstandigheden, variërend van droogte tot extreme regenval. Dit onderstreept waarom de jongeren van het land ontzet zijn over het vooruitzicht dat ze de toekomst tegemoet gaan onder een kapitalistisch regime dat geen oplossingen heeft om maatregelen te nemen die de belangen van de massa’s beschermen.

Opstand van oktober 2024

Het was dan ook niet verwonderlijk dat er op 16 oktober protesten uitbraken toen bekend werd dat Frelimo een meerderheid had behaald bij de presidentsverkiezingen.

Bovendien was het niet verwonderlijk dat er op 19 oktober berichten waren over moordaanslagen op demonstranten, omdat Nyusi tijdens zijn tienjarige bewind doodseskaders had ingezet tegen tegenstanders. Hoewel het voor sommigen een schok was dat Nyusi ermee instemde zijn zetel na de verkiezingen op te geven, was het onvermijdelijk dat hij dat alleen zou doen als zijn partij aan de macht zou blijven, waardoor Frelimo meer dan 5 decennia aan de macht zou zijn.

Mozambikanen erkenden dit en wisten wat het betekende voor hun toekomst. Ze verwierpen de verkiezingsuitslag uitdagend. Ze gingen de straat op en werden geconfronteerd met arrestaties, kogels en traangas van de politie en het leger.

De protesten brachten Mozambique tot stilstand door energiecentrales, havens, grenzen en andere economische centra aan te vallen, waardoor het land maandenlang onbestuurbaar werd. Deze acties hadden grote economische gevolgen voor verschillende landen, waaronder Zambia dat afhankelijk is van elektriciteit uit Mozambique omdat het door de droogte niet mogelijk was om voldoende stroom op te wekken uit de waterkrachtcentrales. Boeren in eSwatini konden geen suikerriet exporteren omdat ze afhankelijk waren van de havens van Mozambique en Zuid-Afrika werd gedwongen om zijn belangrijkste grens met Mozambique te sluiten. Pas na het ontstaan van deze economische problemen besloot het regionale orgaan SADC in te grijpen om hun economische belangen te beschermen.

De interventie van de SADC leek echter op de zoveelste “praatclub” van leiders die ver af staan van de gewone arbeidersklasse. Deze gesprekken toonden aan dat de heersers van landen in zuidelijk Afrika vooral bezig zijn met het consolideren van hun macht en het steunen van hun bondgenoten, een voortzetting van het proces waardoor tirannie al tientallen jaren in de regio kan heersen.

Zimbabwe is de huidige voorzitter van de SADC en zijn president E.D. Mnangagwa kwam via een staatsgreep aan de macht en is dat alleen maar gebleven omdat hij de verkiezingen van 2023 in Zimbabwe heeft vervalst. Hij kon onmogelijk een krachtig standpunt innemen tegen de verkiezingsfraude in Mozambique, deels omdat hij betrokken was bij het manipuleren van deze verkiezingen om Frelimo te verdedigen. Onvermijdelijk steunde de bijeenkomst van staatshoofden van de SADC de verkiezingsuitslag, ondanks de protesten van Mozambikanen die onder Chapo’s bewind leven!

Meer dan 300 mensen stierven omdat ze geloofden dat Frelimo de verkiezingen had gestolen en meer dan 2000 huishoudens werden gedwongen om hun huizen te ontvluchten toen de politie en het leger hun gewelddadige wapens loslieten.

Presidenten van SADC-landen zoals Zuid-Afrika en Zimbabwe kozen ervoor om Chapo’s inauguratie bij te wonen ondanks het feit dat de rapporten van de waarnemersmissie in opdracht van de SADC zelf de resultaten van deze verkiezingen afkeurden. Het is duidelijk dat de SADC bestaat uit leiders die alleen maar bezig zijn met hun zelfbehoud, koste wat het kost.

Mondlane stemde er uiteindelijk mee in om met Chapo te praten over deelname aan de nieuwe regering, waarbij hij dreigde met een nieuwe golf van protesten als bepaalde eisen niet binnen honderd dagen zouden worden ingewilligd. Het vooruitzicht van een voortzetting van het FRELIMO-regime is echter afschuwelijk. Het moet koste wat het kost worden bestreden – vooral voor de jongeren van het land.

De machthebbers van de SADC hebben hun ware gezicht laten zien en zullen in de toekomst te maken krijgen met ontevredenheid en protesten van de massa’s. Het wordt sommige delen van de arbeidersklasse in heel zuidelijk Afrika duidelijk dat hun leiders hen hebben verraden en geen belang hebben bij het veiligstellen van hun welzijn.

Hoe kan Zuid-Afrika bijvoorbeeld corrupte regimes in Mozambique en Zimbabwe steunen, terwijl de regering in Pretoria beweert dat migranten het grootste probleem in Zuid-Afrika zijn?

Andere mensen in Zuid-Afrika vragen zich af waarom er Zuid-Afrikaanse soldaten sterven in de Democratische Republiek Congo, terwijl mensen in Malawi en Zambia zich afvragen wie er echt profiteert van de opbrengsten van de delfstoffen die in hun landen worden gewonnen. Welke rol spelen de zogenaamde “gekozen” leiders eigenlijk?

Regeringen in zuidelijk Afrika vertrouwen steeds meer op onderdrukking om aan de macht te blijven, maar dit betekent niet dat ze de massa’s stil kunnen houden. Ze zijn bang voor een verenigde arbeidersklasse, ze zijn bang voor wat er met hen zal gebeuren als de massa’s zich realiseren wat ze zonder hen kunnen bereiken. Het besef groeit dat deze leiders geen beter leven voor iedereen kunnen realiseren. Tegelijk wordt duidelijker dat de strijd waar mensen in heel zuidelijk Afrika mee te maken hebben met elkaar verbonden is, en dat er slechts een handjevol rijke politici tussen ons en een beter leven voor ons allemaal staat.