Zal het stimuluspakket van Obama een langdurige crisis vermijden en de groei stimuleren?

Vlak voor hij Amerikaans president wordt, moet Obama op zoek naar een antwoord op de diepste economische crisis sinds de Grote Depressie van de jaren 1930. In januari werden schokkende werkloosheidscijfers bekend gemaakt, wat wijst op een sterke achteruitgang van de Amerikaanse economie aan de vooravond van een diepe en wellicht langdurige recessie. In november en december gingen samen een miljoen jobs verloren, waardoor in 2008 2,6 miljoen jobs verdwenen.

Door Lynn Walsh

In een toespraak over de economie op 8 januari legde Obama uit wat zijn stimuluspakket zou inhouden en hoe hij ermee drie miljoen jobs wil creëren en een nieuwe groei wil stimuleren. We gaan na wat de aard van dit pakket is en stellen de vraag of het een langdurige crisis kan vermijden en leiden tot nieuwe groei.

Het stimuluspakket

Obama stel een stimuluspakket voor van 775 miljard dollar over twee jaar tijd, tegelijk suggereert hij dat het uiteindelijke bedrag in de richting van 1 triljoen dollar kan gaan. Daarin wordt 300 miljard dollar voorzien om belastingen terug te betalen aan “middenklasse” gezinnen en bedrijven. Daarnaast zal er zowat 500 miljard dollar worden gebruikt voor Keynesiaanse publieke uitgaven. Dat zal onder meer bestaan uit steun aan de deelstaten, de gouverneurs stelden 100 tot 150 miljard nodig te hebben om zware besparingen in de sociale uitgaven te vermijden.

Er zullen extra fondsen worden gebruikt voor de werkloosheidsverzekering, voedselbonnen, medische voorzieningen,… Obama stelt ook voor om subsidies te betalen voor bijdragen aan de gezondheidsverzekering. Daarnaast zou worden geïnvesteerd in publieke faciliteiten en infrastructuur: wegen, bruggen, openbaar vervoer, bibliotheken, breedbandnetwerken, energiebesparing, projecten van zonne- en windenergie,… Als dit pakket wordt doorgevoerd, zou het meteen (naast Wereldoorlog Twee) het grootste zijn sinds de New Deal van Roosevelt in de jaren 1930.

Obama kondigde ook een herziening aan van het tweede deel van het reddingsplan voor de banken, het zogenaamde Troubled Assets Relief Program. Daarbij zou er nog 350 miljard van de oorspronkelijke 750 miljard overblijven. Obama beloofde om daar geld van te gebruiken om gewone gezinnen te helpen, om te vermijden dat gezinnen uit hun huis worden gezet en om andere schulden wat te verzachten (leningen voor auto’s, krediet bij aankopen, studentenleningen,…). Er werden echter nog geen gedetailleerde voorstellen gedaan om dit toe te passen. Nochtans zijn er meer dan 2 miljoen gezinnen die momenteel dreigen op straat te komen staan.

Oppositie in het parlement

Obama zal zijn pakket wellicht niet door het parlement krijgen tegen zijn eedaflegging op 20 januari. Eerder hoopte hij daarop, maar er komt verzet tegen het huidige plan en dat zowel met linkse als rechtse kritieken.

Heel wat republikeinen, maar ook conservatieve Democraten, verzetten zich principieel tegen nog een stimuluspakket en vooral tegen de hogere overheidsuitgaven. Dat verzet komt deels voort uit electorale berekeningen.

Er is immers nog steeds een grote woede tegenover het feit dat 700 miljard dollar gemeenschapsmiddelen werden overgedragen aan de banken en de financiële instellingen, de winsthongerige bedrijven die aan de basis van de crisis lagen. Er wordt gevreesd dat een groot deel van het nieuwe reddingsplan haar weg zal vinden naar de grote bedrijven en de portefeuilles van de politici.

Een aantal “fiscale conservatieven” verzetten zich ook tegen het plan op basis van hun doctrine dat enkel binnen de “vrije markt” naar oplossingen kan worden gezocht en dat ondanks de ineenstorting van de financiële “vrije markt”. Deze tendens verzet zich ook tegen een tekort op de begroting.

Tegenover de diepe financiële en economische crisis wordt gevreesd dat dit kan leiden tot sociale onrust en een radicalisering. De leidinggevende vertegenwoordigers van het kapitalisme hebben daarom hun economische orthodoxie van de vrije markt achterwege gelaten. Sinds het presidentschap van Reagan was dat nochtans de dominante stroming. Bernanke stelde recent: “In een ernstige crisis kan orthodoxie een erg slechte strategie zijn”.

Ondanks het vooruitzicht van een enorm begrotingstekort en het gevaar van een sterke inflatie, steunen de strategen van de Amerikaanse heersende klasse een massaal stimuluspakket om zo hun systeem van een ineenstorting te redden. Obama verdedigt hun belangen.

Linkse kritieken

Er zijn linkse Democraten die kritiek hebben op het bestaande pakket omdat bijna de helft (300 miljard dollar) zal toegekend worden in de vorm van belastingsverlagingen. Daarvan zal zowat de helft gaan naar zogenaamde middenklasse gezinnen (die elk 500 euro zullen krijgen), terwijl 100 miljard euro naar de bedrijven zal gaan.

De meeste terugbetalingen van belastingen worden gebruikt om te sparen of om schulden af te betalen. Dat bleek eerder reeds met de 168 miljard dollar die Bush liet terugbetalen in februari 2008. In tegenstelling tot publieke uitgaven, zijn belastingsverminderingen veel minder efficiënt als wordt geprobeerd om de vraag naar goederen en diensten op te drijven.

Obama kan denken dat belastingsverminderingen altijd populair zijn en hoopt zo dat het reddingspakket positief zal overkomen. Daarnaast probeert hij met deze maatregel ook Republikeinse steun te krijgen in het parlement. Het is overigens bizar dat fiscale conservatieven zich altijd verzetten tegen begrotingstekorten, maar nooit tegen belastingsverminderingen die de publieke inkomsten verminderen en bijgevolg de tekorten opdrijven.

Keith Olbermann stelde op MSNBC’s Countdown in een commentaar op de geplande belastingsverlagingen: “de toekomstige president stelt belastingsverlagingen voor die alles samen George Bush doen blozen.” Het is het grootste stimuluspakket sinds de New Deal, maar toch betwijfelen een aantal Democraten of het genoeg zal zijn. Paul Krugman is een fervente aanhanger van Obama en drong aan op een Keynesiaans pakket, maar spreekt nu over een “ontgoochelend economisch plan dat niet volstaat”.

Obama stelde in zijn toespraak op 8 januari: “Onze economie kan een 1 triljoen dollar tekort komen voor haar volledige capaciteit [in de periode 2009-2010]”. Krugman maakt echter duidelijk dat het parlement schat dat het tekort op de output wel eens 2,1 miljard dollar zou kunnen bedragen, het dubbele van wat Obama verwacht. Met slechts 500 miljard dollar aan Keynesiaanse maatregelen, zal het plan niet volstaan om een langdurige crisis te vermijden.

Groot tekort

Obama heeft al duidelijk gemaakt dat er een enorm en groeiend overheidstekort zal zijn, waarmee hij impliciet ook stelt dat hij een moeilijke situatie heeft geërfd van zijn voorganger. Het tekort voor het fiscale jaar 2009 zal wellicht oplopen tot 1,2 triljoen dollar (8,3% van het bbp), een record sinds de Tweede Oorlog, en dat is dan nog voor de toepassing van het reddignsplan van Obama.

Een begrotingstekort is op zich een stimulans in die zin dat het tekort een deel van de tewerkstelling en de uitgaven financiert die anders niet zouden worden gedaan. Een groot deel van het huidige tekort (het vorige tekort van de regering-Bush was 455 miljard dollar) komt voort uit de redding van banken en financiële instellingen.

Als het reddingsplan van Obama de komende twee jaar wordt toegepast, zal het jaarlijkse begrotingstekort oplopen tot rond de 10% van het BBP. De totale overheidsschulden zullen toenemen van een ratio tegenover het BBP van 36,9% tot 54,2%, een record in de geschiedenis van de VS (met uitzonder van de periode van de Tweede Oorlog). Volgens sommige Republikeinen is dit reeds een “fiscale ramp” en zal Obama het enkel erger maken.

Voor de strategen van de heersende klasse is het plan van Obama een noodzakelijk kwaad om hun systeem te redden. Ze erkennen dat een begrotingstekort toekomstige generaties zal opzadelen met enorme schulden. Maar ze willen de kost daarvan afwentelen op de arbeidersklasse doorheen nieuwe belastingen en besparingen in de sociale uitgaven.

Gedurende 30 jaar hebben de kapitalistische leiders de monetaristische orthodoxie hoog gehouden waarbij inflatie werd gezien als de pest. Nu hun systeem wordt bedreigd door crisis, staan ze ervoor open dat de regering geld zou bijdrukken om de banken een garantie te bieden, de deflatie tegen te gaan en (minstens gedeeltelijk) de consumptie te financieren.

Het bijdrukken van geld vandaag leidt onvermijdelijk tot het gevaar van inflatie morgen. In de New York Times stelde het editoriaal op 23 december nog: “De Fed doet wat het moet doen”. Later zullen ze echter terugkeren naar een vorm van monetaristisch beleid zoals onder Reagan in de jaren 1980 toen de publieke uitgaven werden beperkt en leningen voor arbeiders duurder werden.

Obama heeft zelf gesuggereerd welke prijs de arbeiders in de toekomst zullen moeten betalen. Aan de krant New York Times stelde hij (op 9 januari) dat hij er niet op uit is om de rol en de omvang van de overheid op lange termijn uit te breiden. Obama stelt dat een belangrijk deel van zijn begroting zal gaan naar het herstel van belangrijke programma’s van de sociale zekerheid, zoals Medicare (gezondheidszorg voor gepensioneerden) en Medicaid (gezondheidszorg voor de armen).

“Herstel” betekent besparingen: meer belastingen, het opdrijven van de pensioenleeftijd en minder gezondheidszorg. Het pakket van Obama is volgens de columnist David Brooks (New York Times, 9 januari) “geen poging om de crisis te gebruiken om een Europese vorm van welvaartstaat op te zetten.” De Keynesiaanse uitgaven zijn een noodmaatregel in een poging om de economische ineenstorting en politieke onrust te vermijden. Nadien zullen de kapitalistische leiders terug naar de orde van de dag willen overgaan met een fiscaal conservatisme.

Perspectieven voor de economie

Zal het pakket van Obama een langdurige crisis vermijden en zorgen voor nieuwe groei? Ondanks de schaal van de overheidstussenkomst (het normale tekort, het plan voor de banken en dan nog eens het stimuluspakket), is dit nog steeds beperkt in vergelijking met de economische krachten die de VS en de wereld in een neergang hebben meegesleurd. De plannen van Obama om drie miljoen jobs te creëren zullen niet volstaan, er zijn nu al elf miljoen werklozen en hun aantal neemt nog toe.

Het beste scenario voor het VS-kapitalisme is een Keynesiaanse vorm van interventie die de recessie wat verzacht en een depressie kan vermijden. Zelfs dat is niet gegarandeerd. Een verdere crisis in de VS en het globale financiële systeem, een ineenstorting van de dollar of gelijk welke andere opstoot in de wereldeconomie kan de crisis van het VS-kapitalisme versterken.

Zelfs als een langdurige depressie wordt vermeden, zal het Keynesianisme niet in staat zijn om een nieuwe opleving van de economie te creëren. Voor een groei die zichzelf in stand houdt zou er nood zijn aan een extensieve investering van kapitaal door de grote bedrijven. De kapitalisten zullen echter pas investeren als ze verzekerd zijn van een aanvaardbaar niveau van winstgevendheid.

Een groot deel van de schulden en de industriële overcapaciteit zal uit het systeem moeten worden gehaald vooraleer er een echte nieuwe groei mogelijk is. De huidige recessie zal wellicht verder gaan in de VS en op wereldvlak. Indien er al een herstel komt, zal dit wellicht erg traag en ongelijk tot stand komen. Zelfs indien Keynesiaanse maatregelen de impact van de recessie verzachten, zal de arbeidersklasse een zware prijs betalen voor de kapitalistische crisis en dat via lage lonen, massale werkloosheid en armoede. Keynesiaanse maatregelen zullen de anarchie van de marktkrachten niet uitschakelen of een einde betekenen voor de onstilbare kapitalistische winsthonger.

Tegelijk zullen de aanvallen op de arbeiders leiden tot massale strijdbewegingen, het in vraag stellen van het kapitalisme en een zoektocht naar een echt alternatief. Het Keynesianisme kan in het beste geval een tijdelijke palliatieve zorg aanbieden voor de kapitalistische crisis. Het idee van een democratisch socialistische planning anderzijds zal meer en meer steun krijgen aangezien het de enige manier is om volop gebruik te maken van wetenschap, technologie en productiekrachten teneinde te voorzien in de behoeften van de volledige samenleving.