Nederland: snelle opgang en val van rechts populisme

Opkomst van Pim Fortuyn

Op 6 maart 2002 gooide Pim Fortuyn met Leefbaar Nederland het politieke landschap in Nederland om. Bij de gemeenteraadsverkiezingen behaalde hij 34% in Rotterdam. Overal werd gesproken van een draai naar rechts in Nederland. Nochtans waren de stemmen voor Fortuyn geen stemmen voor een nog hardere besparingspolitiek. Het waren proteststemmen tegen de verloedering en onveiligheid in de grote steden, tegen de problemen in het onderwijs, bij de ziekenzorg en het recent geprivatiseerde spoor.

Pas na de verkiezingen kwam Fortuyn met zijn besparingsplannen voor de dag in zijn boek “De puinhopen van 8 jaar paars”. Het Vlaams Blok is op dit vlak voorzichtiger met het naar buiten komen met haar echte programma. Het weet beter wat leeft bij haar kiezers dan de omhooggevallen kapitalist Fortuyn. Fortuyn probeerde migranten en asielzoekers als zondebok op te voeren, om daardoor de aandacht af te leiden van de echte profiteurs – de kapitalisten en de banken. Dit betekent niet dat deze kiezers in de toekomst niet voor een echte, linkse oppositie tegen het rechtse beleid kunnen worden gewonnen. Het is een vervormde uitdrukking van protest tegen het asociale beleid.

De traditionele politici en opiniemakers, met hun comfortabele lonen en leefomstandigheden, hebben geen flauw besef van de onzekerheid en de materiële druk die de crisis aan steeds bredere lagen van de bevolking oplegt. Sinds de jaren ’70 groeide het aantal werklozen in België, als je de vervalsing van de statistieken in acht neemt, gestaag tot 20% (op het einde van de jaren ’60 was dat 2%). In Nederland werd massaal deeltijdse arbeid doorgevoerd (41% van de jobs), hoewel de toestand er, naar voltijdse jobs doorgerekend, weinig verschilt van in België. Wie nog wel werk heeft, wordt geconfronteerd met niets ontziende flexibiliteit, hogere werkdruk en stagnerende koopkracht.

De verdere uitdieping van de kapitalistische crisis zorgt ervoor dat de traditionele normen van de politiek steeds minder gelden. De plotse doorbraak van Fortuyn was daarvan een voorbeeld. De burgerij heeft het steeds moeilijker om haar gezag te vestigen. Haar traditionele instrumenten worden gewantrouwd en zelfs gehaat. In Rotterdam verzette 60% van de bevolking zich tegen de traditionele politiek – hetzij door op Fortuyn te stemmen, hetzij door niet te stemmen.

Zolang de arbeiders en hun gezinnen geen strijdbaar alternatief uitbouwen, kunnen allerlei tijdelijke fenomenen ontstaan. Met fascistische partijen als het Vlaams Blok wil een meerderheid van de burgerij zolang mogelijk gevaarlijke experimenten uitstellen. Ze denken het Vlaams Blok niet te kunnen controleren en vrezen vooral een massale tegenreactie van arbeiders en jongeren als ze haar echte programma probeert door te voeren.

Het Blok heeft een gevormd fascistisch kader dat zijn tactieken aanpast aan de krachtsverhoudingen. Enerzijds streven ze naar electorale aanvaardbaarheid, wat openlijke steun aan fascistisch geweld, de ontkenning van de holocaust, etc. uitsluit. Anderzijds testen ze met nevenorganisaties als het NSV, NJSV, VJM,… uit hoever ze kunnen gaan in de intimidatie van andersdenkenden (bijvoorbeeld het geweld van NSV-Gent), zolang dit niet rechtstreeks aan het Blok is gelinkt.

Met Fortuyn overwogen de traditionele partijen, en vooral het CDA (christen-democraten) en de VVD (liberalen), om de gok wel te wagen. Fortuyn heeft geen gestructureerde partij, geen kader met duidelijke ideeen. Hij bespeelt dezelfde thema’s als het Vlaams Blok, zoals racisme en onveiligheid, maar heeft geen fascistische achtergrond.

Fortuyn probeerde niet om een gewelddadige massabeweging op te bouwen om links en de vakbonden uit te schakelen – hoewel het Vlaams Blok door het verschrompelen van de middenklasse ook de sociale basis niet meer heeft om de vakbonden te confronteren. Fortuyn wilde de positie van de burgerij versterken door op de burgerlijke staat te steunen.

Sommige commentatoren gingen echter te ver en rekenen Fortuyn tot het “democratische kamp”. Fortuyn wilde het artikel tegen discriminatie in de Nederlandse grondwet schrappen. Hij noemde de islamitische cultuur “achterlijk”. Het was duidelijk dat Fortuyn een regeringspositie zou gebruiken om de rechten van migranten en asielzoekers, maar ook uitkeringstrekkers, aan te pakken.

De doorbraak van Leefbaar Nederland leidde tot felicitaties van het Vlaams Blok. Er waren dan ook een aantal gelijkenissen. Net zoals het Vlaams Blok hanteerde Fortuyn een aantal populistische standpunten om in te spelen op het ongenoegen dat er is tegenover het beleid van de traditionele partijen. Daarbij schuwde Fortuyn de controverse niet zodat hij overkwam als "anders" dan de gewone partijen. Op basis van passief verzet tegen het beleid kon Fortuyn op razendsnel tempo verkiezingsuitslagen halen die nog hoger zijn dan die van het Vlaams Blok.

Er was echter een belangrijk verschil tussen het Vlaams Blok (of de FPÖ van Haider) enerzijds en Fortuyn anderzijds. Het Blok is een partij die recht uit de traditie van de collaboratie met de nazi’s komt, die jarenlang een topkader uitgebouwd heeft en gevormd. De leiding van het Blok bestaat uit een groep die het straatgeweld niet schuwt en uiteindelijk een klassieke fascistische politiek wil voeren, met name door het monddood maken van de linkerzijde en de arbeidersbeweging in het algemeen. Daartoe is de leiding van het Blok bereid om geweld te gebruiken, denk maar aan de aanval op de Ijzerbedevaart enkele jaren terug of de experimenten met geweld aan de Gentse universiteit. Het enige wat hen tegenhoudt om dit op grotere schaal toe te passen, is het gebrek aan steun daarvoor in de samenleving, maar ook onder haar eigen kiezers. Op basis van het gebruik van populisme is het Blok electoraal erg groot geworden, maar daar staat niet tegenover dat de actieve basis van de partij fundamenteel vergroot is. De grootste betoging ooit van het Blok bracht op nationaal vlak zo’n 5.000 mensen bijeen (een familiefeest). Dat is veel, maar niet voldoende om een klassiek fascistische politiek van straatterreur te kunnen toepassen.

Pim Fortuyn beschikte in tegenstelling tot het Blok niet over een partij-kader dat geschoold is in het fascisme. Hij beschikte niet over de straatvechters die bereid zijn een fascistische politiek in de praktijk toe te passen. Fortuyn gebruikte enkel het populisme dat ook het Blok gebruikt. Vandaar omschreven wij Fortuyn niet als een fascist, maar eerder als een rechtse populist. Op basis van dat populisme kende de Lijst Pim Fortuyn een doorbraak, maar nu is reeds duidelijk hoe onstabiel de LPF wel was.

Neergang van de LPF

In mei 2002 slaagde de LPF erin om de onvrede naar zich toe te trekken, maar al snel werd duidelijk dat de partij een verzameling ruziemakende egoïsten was die geen enkele oplossing boden voor de problemen van de bevolking. De openlijk rechtse coalitie met de LPF lanceerde een enorme aanval op bijna alle denkbare lagen van de bevolking, behalve de rijken natuurlijk. Afbraak van tijdelijk werk, de aanval op de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, de massale verhoging van de ziektekostenpremies. In januari 2003 verloor de LPF het grootste deel van haar zetels en werd de partij verschrompeld. Dit werd nog versterkt bij de Europese verkiezingen van 2004.

Is het probleem hiermee opgelost? Absoluut niet. De snelle opkomst van de LPF was een uitdrukking van het enorme wantrouwen in de traditionele politici en de instellingen van het establishment. Dit wantrouwen is niet verdwenen, wat ruimte biedt voor rechtse krachten om een electorale doorbraak te maken. Dit kan deels opgevangen worden door eerder linkse populisten, zoals ‘klokkenluider’ Paul Van Buitenen die met een zware kritiek op corruptie binnen de EU een enorme score behaalde bij de Europese verkiezingen van juni 2004.

Maar dat neemt niet weg dat de rechtse populist Fortuyn de weg gemakkelijker gemaakt heeft voor rechtse krachten. Neo-fascistische partijen staan traditioneel erg zwak in Nederland, o.a. omwille van een sterke verdeeldheid waardoor die partijen zo radicaal mogelijk willen overkomen om leden af te snoepen van elkaar. Die radicaliteit en openlijk fascisme kunnen echter niet rekenen op een steun onder bredere lagen van de bevolking. Hierdoor zijn groepen als NVU, Nationale Alliantie en ook Nieuw Rechts van Michiel Smit gedwongen tot een bestaan in de marge. Het is echter mogelijk dat geprobeerd wordt om vanuit die groepen door te breken met een meer populistische retoriek waarbij de al te openlijke fascistische elementen op de achtergrond worden gehouden.

Een ander gevolg van de machtsdeelname van de rechtse populisten rond Fortuyn, is de zware aanval op alle verworvenheden van de arbeiders en jongeren. De conservatieve regering van Balkenende voert een nooit gezien hard besparingsbeleid waarbij alle elementen van de sociale zekerheid onder vuur liggen, de werktijd verhoogd wordt,… Het opdringen van dit beleid kan enkel omdat de arbeiders en jongeren geen eigen politiek instrument hebben dat in staat is om een brede strijd te voeren tegen het regeringsbeleid. De illusies die er waren in Fortuyn hebben de vorming van zo’n politiek strijdbaar alternatief niet gemakkelijker gemaakt.